Klauzule abuzywne cz.3

Niektóre tezy postawione przez autora w dwóch poprzednich artykułach tego cyklu zaowocowały pytaniami od czytelników. Godzi się, a przede wszystkim warto na nie odpowiedzieć, mimo iż tematyka niektórych pozornie odbiega od wcześniej poruszanej.

Klauzule abuzywne w ubezpieczeniach biznesu

Przymiot „niedozwolonych” mogą mieć nie tylko postanowienia zastosowane we wzorcach ubezpieczeń o tradycyjnie konsumenckim charakterze. Decydują o tym po pierwsze przepisy art. 805 § 4 oraz 808 § 5 k.c., a po wtóre status przysługujący poszkodowanemu w umowach ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej, przynajmniej wedle zapatrywań SOKiK-u.

Z przepisów art. 805 § 4 oraz 808 § 5 k.c. wynika, że przepisy art. 3851 – 3853 k.c. stosuje się w umowach ubezpieczenia także, gdy ubezpieczający nie jest konsumentem, o ile jest osobą fizyczną lub o ile konsumentem jest ubezpieczony. Wbrew narzucającemu się w pierwszej chwili wrażeniu rzecz nie jest aż tak oczywista, by wystarczyło odnieść się do niej w formie wzmianki. Uwagę warto zwrócić mianowicie przynajmniej na dwie kwestie.

Przede wszystkim – jak stanowią przepisy art. 805 § 4 oraz 808 § 5 k.c. – w opisanych w nich relacjach zastosowania nie znajduje m.in. przepis art. 385 § 2 k.c., formułujący wymóg jednoznaczności postanowień wzorca oraz zasadę wykładni niejednoznacznych postanowień na korzyść konsumenta, a także wyłączający zastosowanie tej zasady w postępowaniu w sprawach o uznanie postanowień wzorca za niedozwolone. W świetle przepisów art. 12 ust. 3 i 4 ustawy o działalności ubezpieczeniowej („ustawa”) sens tego zabiegu nie jest oczywisty. Zagadnienie to ma znaczenie wykraczające poza kontekst, w jakim jest w tym miejscu poruszane i zostanie w szerszym ujęciu omówione w końcowej części niniejszego tekstu.

Nadto, przepisy art. 805 § 4 oraz 808 § 5 k.c. stanowią o odpowiednim zastosowaniu art. 3851 – 3853 k.c. Wydaje się jednak, że do stosunków, o których mowa w tych pierwszych przepisach, te drugie w istocie stosuje się w praktyce w całości wprost; z takim tylko oczywistym zastrzeżeniem, iż kontrahent ubezpieczyciela nie jest konsumentem.

Powszechnie znane wyroki SOKiK-u z 27 września oraz 2 grudnia 2013 r. z pewnością nie kończą sporu o zastosowanie przepisów o ochronie konsumentów do poszkodowanych w umowach ubezpieczenia OC. Niezależnie od tego, czyje argumenty (której ze stron tego sporu), również niewymagające przypomnienia, bardziej przekonują, rzeczone wyroki trzeba przyjąć do wiadomości. Podkreślić jedynie trzeba, chociaż tylko dla porządku, iż z wyroków tych przynajmniej pośrednio wynika, że według SOKiK-u z „konsumenckiej” ochrony korzystają poszkodowani nie tylko w ubezpieczeniach obowiązkowego OC w komunikacji, ale we wszelkich ubezpieczeniach OC, także dobrowolnych. Jednocześnie – chociaż SOKiK nie odniósł się do tego problemu (na gruncie konkretnych stanów faktycznych, w których istotne były jedynie przepisy o naruszeniu zbiorowych praw konsumentów, nie zachodziła taka potrzeba) – uważać można, że naturalne rozwinięcie poglądów wprost wyrażonych przez SOKiK prowadzi nieuchronnie do wniosku, iż postanowienia wzorców dobrowolnych ubezpieczeń OC podlegają ocenie z punktu widzenia przepisów o klauzulach abuzywnych, i że ma to miejsce w każdym przypadku, w którym poszkodowanym może być (chociażby potencjalnie) osoba korzystająca ze statusu konsumenta w rozumieniu przepisu art. 221 k.c. Innymi słowy,  w praktyce nieomal każde ogólne warunki ubezpieczenia OC mogą zawierać postanowienia niedozwolone.

Interesujące zagadnienie powstaje także poprzez zestawienie przepisów art. 805 § 4 oraz 808 § 5 k.c. oraz poglądów SOKiK-u na „konsumencki” status osób poszkodowanych w ubezpieczeniach OC. Czy w sytuacji, gdy ubezpieczający jest osobą fizyczną, a umowa ubezpieczenia OC dotyczy jego działalności gospodarczej lub zawodowej, każdy poszkodowany (nawet przedsiębiorca działający w formie spółki akcyjnej) może powoływać się na przepisy art. 3851 – 3853 k.c.? Chociaż na tle stanowiska SOKiK-u wyrażonego w wyrokach z 27 września oraz 2 grudnia 2013 r., przepisu art. 805 § 4 k.c., a zwłaszcza przepisów art. 12 ust. 3 i 4 ustawy kwestia ta pozostaje do pewnego stopnia otwarta, nie wydaje się, by prawidłową była twierdząca odpowiedź na tak postawione pytanie. Dalej idąca analiza zasygnalizowanego problemu wymagałaby rozważań pod każdym względem znacznie wykraczających poza ramy tego artykułu, toteż piszący te słowa świadomie jej poniechał.

Znaczenie umiejscowienia postanowienia ograniczającego odpowiedzialność

Rozpoznając sprawę o sygnaturze XVII AmC 5381/11, SOKiK wyraził pogląd, iż umiejscowienie danej regulacji we wzorcu może mieć znaczenie dla jej oceny z punktu widzenia jej abuzywności. Jak to dosłownie ujął SOKiK, O niejednoznaczności tego sformułowania świadczyła także redakcja o.w.u., w szczególności umiejscowienie zaskarżonej klauzuli. Gdyby pozwany informację o wypłacie procentu sumy ubezpieczenia za tylko jeden z uszczerbków wymienionych w tej jednostce redakcyjnej, nawet w razie ich kumulacji, umieścił w § 34 wzorca, wówczas ewentualnie można byłoby uznać, że zachodzi przesłanka wyłączająca badanie tego postanowienia pod kątem abuzywności. Nie wnikając w merytoryczny sens klauzuli kontrolowanej przez SOKiK i nie roztrząsając sedna analizowanego przezeń zagadnienia, należy podnieść, iż wprawdzie tylko „na marginesie” swych rozważań, ale bardzo trafnie sąd ten zwrócił uwagę na to, że ograniczenie ochrony zlokalizowane w postanowieniach pozytywnie określających zasadę zakresu odpowiedzialności ubezpieczyciela podlega ocenie na innych podstawach niż to samo ograniczenie pomieszczone w regulacji statuującej wyjątki od tej zasady. Oczywiście zastosowanie różnych podstaw oceny tylko może, a nie musi, doprowadzić do różnych wniosków końcowych, ale nie jest to istotne dla omawianej kwestii na poziomie jej fundamentów. Przytoczone stanowisko SOKiK-u oznacza, że identyczny pogląd niżej podpisanego (wyrażony w jednym z wcześniejszych artykułów) nie jest bynajmniej odosobniony i egzotyczny.

Znaczenie zarysowanej przez SOKiK koncepcji jest przy tym niebagatelne. Jak się wydaje, niemała część widniejących w rejestrze UOKiK-u postanowień niedozwolonych stosowanych w ogólnych warunkach ubezpieczenia nie zostałaby tam wpisana, a przynajmniej mogłaby uniknąć takiego losu, gdyby, ujmując rzecz w niewielkim uproszczeniu, odpowiednie rozwiązania – materialnie równoważne dotychczasowym – zastosowano w jednostkach redakcyjnych zamieszczonych w innym miejscu wzorca. 

In dubio contra proferentem

Z oczywistym zastrzeżeniem, że te pierwsze stosuje się jedynie do stosunków ubezpieczenia, pomiędzy przepisami art. 12 ust. 3 i 4 ustawy oraz art. 385 § 2 zd. 1 i 2 k.c. w znacznym stopniu zachodzi tożsamość. W obu przypadkach przedmiotem regulacji jest wymóg jednoznaczności postanowień wzorca oraz zasada wykładni niejednoznacznych postanowień na niekorzyść profesjonalisty. Jedyna istotna różnica polega na tym, że przytoczone przepisy ustawy chronią ubezpieczających, ubezpieczonych, uprawnionych i uposażonych, niezależnie od tego,  czy są konsumentami. Jednakże gdy inni niż ubezpieczyciel uczestnicy stosunku ubezpieczenia spełniają przesłanki przepisu art. 221 k.c., powołane normy pokrywają się.

Przepis art. 385 § 2 zd. 3 k.c. wyłącza w postępowaniu w sprawach o uznanie postanowień wzorca za niedozwolone zastosowanie zasady, wyrażonej w przepisie zdania go poprzedzającego, nakazującej interpretację na korzyść konsumenta. W związku z powyższym narzuca się pytanie: czy w tym samym zakresie za wyłączony należy uważać przepis art. 12 ust. 4 ustawy? Jest to zagadnienie o tyle ważne, że gdyby w postępowaniu w sprawach o uznanie postanowień wzorca za niedozwolone zastosowanie tego przepisu nie było wyłączone, niejednoznaczne postanowienie ubezpieczeniowego wzorca nie mogłoby być przez SOKiK uznane za abuzywne. Poddana wykładni korzystnej dla ubezpieczających itd., niejednoznaczna klauzula nie spełniałaby wszak warunku postanowienia rażąco sprzecznego z interesami konsumenta, przynajmniej co do zasady.

Umiejscowienie normy wyłączającej w postępowaniu w sprawach o uznanie postanowień wzorca za niedozwolone zastosowanie zasady interpretacji na korzyść konsumenta (w przepisie art. 385 § 2 zd. 3 k.c.) wskazuje na to, że odnosi się ta norma jedynie do przepisu art. 385 § 2 zd. 2 k.c. Można uważać, że gdyby intencją ustawodawcy było wyłączenie zastosowania w takim postępowaniu także przepisu art. 12 ust. 4 ustawy, to dodając do kodeksu art. 385 § 2 zd. 3, odpowiednio znowelizowałby także ustawę. Znacznie więcej przemawia wszakże za przeciwną interpretacją – na płaszczyźnie zarówno wykładni racjonalnej, jak i gramatycznej. Trudno jednak utrzymywać, że ustawodawca, który z jednej strony chroni innych niż ubezpieczyciel uczestników stosunku ubezpieczenia silniej niż konsumentów w pozostałych sferach obrotu (vide art. 805 § 4 k.c.), z drugiej strony ochronę tę drastycznie redukuje. A sam przepis art. 385 § 2 zd. 3 k.c. wyłącza zastosowanie w postępowaniu w sprawach o uznanie postanowień wzorca za niedozwolone zastosowanie zasady wyrażonej w przepisie zdania go poprzedzającego, a nie poprzedzający przepis. Jest to tymczasem ta sama zasada, co wyrażona w art. 12 ust. 4 ustawy (chociaż można oczywiście dla odmiany argumentować, że z uwagi na krąg podmiotowy „beneficjentów” tego ostatniego przepisu, jest to tożsamość bardzo ułomna).   

Wracając – zgodnie z zapowiedzią – do kwestii „klauzule abuzywne w ubezpieczeniach biznesu”  należy rozważyć, co oznacza fakt, iż w umowach ubezpieczenia, o których mowa w przepisach art. 805 § 4 oraz 808 § 5 k.c., nie stosuje się przepisu art. 385 § 2 k.c. Prosty wniosek, iż w umowach tych nie obowiązuje wymóg jednoznaczności postanowień wzorca i zasada interpretacji niejednoznacznych postanowień na niekorzyść profesjonalisty, a więc także (z natury rzeczy) nie ma do nich zastosowania wyłączenie tej zasady w postępowaniu w sprawach o uznanie postanowień wzorca za niedozwolone, nie jest satysfakcjonująca gdy się uwzględni, że umowy takie bez ograniczeń podlegają regulacji przepisów art. 12 ust. 3 i 4 ustawy. Na poziomie ratio legis wydaje się, że ten prosty wniosek jest jednak prawidłowy (tzn. że tam, gdzie nie stosuje się przepisu art. 385 § 2 k.c., konsekwentnie nie stosuje się także przepisów art. 12 ust. 3 i 4 ustawy). Każda inna wykładnia zmierza natomiast do konstatacji, że w umowach ubezpieczenia, o których mowa w przepisach art. 805 § 4 oraz 808 § 5 k.c., wymóg interpretacji niejednoznacznych postanowień na niekorzyść profesjonalisty obowiązuje, ale w postępowaniu w sprawach o uznanie postanowień wzorca za niedozwolone jego zastosowanie nie jest wyłączone. Trudno oprzeć się wrażeniu, że jednoznaczne rozstrzygnięcie w przedmiocie dokonań ustawodawcy w sprawie postanowień niejednoznacznych, nie jest możliwe.